Sarkopeni; iskelet kası kütlesi kaybı, kas gücü ve/veya fiziksel performansta düşüş ile karakterize, yaşa bağlı bir geriatrik sendromdur. Adı, "etin yoksulluğu" anlamına gelen Yunanca ifadeden türemiş olup ilk kez 1989'da Rosenberg tarafından tanımlanmıştır. Orta yaştan sonra kas kütlesi her on yılda yaklaşık %6 azalır.
Sarkopeni Neden Önemlidir?
Sarkopeni; düşmeler, ikincil kırıklar, pulmoner yetmezlik, uyku ve bilişsel bozukluklar, düşük yaşam kalitesi ve erken ölümle ilişkilidir. Yaşlılarda hastaneye yatış riskini ve maliyetleri belirgin artırır. Bu nedenle önlenmesi ve tedavisi, hem fiziksel işlevin korunması hem de sağlık harcamalarının azaltılması açısından önemlidir.
Epidemiyoloji ve Patofizyoloji
Görülme oranı; toplumda yaşayanlarda %9–10, huzurevinde %30–50, hastanede yatanlarda %23–24 olarak bildirilmiştir. Yaşlanma, iskelet kası homeostazını bozarak anabolik ve katabolik süreçler arasında dengesizlik yaratır:
- Tip II kas liflerinde boyut ve sayı azalması, kas içi/arası yağ infiltrasyonu
- Uydu hücre sayısının ve işlevinin azalması (kas onarımında rol oynar)
- Nöromüsküler kavşak işlev bozukluğu, motor ünite kaybı, inflamasyon, insülin direnci, mitokondriyal işlev bozukluğu ve oksidatif stres
Sarkopeni Nasıl Teşhis Edilir?
2010'da EWGSOP, kas kütlesi, kas gücü ve fiziksel performansa dayalı tanı ölçütleri önerdi. 2018'de düzenlenen kılavuzda düşük kas kuvveti birincil ölçüt kabul edildi (kas gücü, kas fonksiyonunun en güvenilir ölçüsüdür).
Güncel eşik değerler (özet):
- Kavrama kuvveti: Erkek < 28,0 kg, kadın < 18,0 kg
- Fiziksel performans: 6 m yürüme testi (≤ 1,0 m/s), SPPB (≤ 9), 5 kez otur-kalk testi (≥ 12 sn)
- Baldır/uyluk çevresi: Erkek < 34 cm, kadın < 33 cm
- Tarama: SARC-F anketi (≥ 4 puan), SARC-CalF (≥ 11 puan)
- Kas kütlesi (DXA): Erkek < 7,0 kg/m², kadın < 5,4 kg/m²; (BIA): kadın < 5,7 kg/m²
Tanı kategorileri:
- Olası sarkopeni: Düşük kassal kuvvet
- Sarkopeni: Düşük kassal kuvvet + düşük kas kütlesi/kalitesi ve/veya düşük fiziksel performans
- Şiddetli sarkopeni: Düşük kuvvet + düşük kütle + düşük fiziksel performans
Nedenler ve Risk Etkenleri
- Egzersiz eksikliği (en önemli risk etkeni): Sedanter yaşamda 50 yaşından itibaren kas lifi ve kuvvetinde kademeli azalma
- Hormonal azalmalar (büyüme, cinsiyet, tiroid hormonları, IGF)
- Proinflamatuar sitokinler (TNF-α, IL-6)
- Yetersiz protein alımı ve protein sentezi sorunları
- Motor sinir ve uydu hücrelerinde azalma; düşük doğum ağırlığı öyküsü
Sarkopeni Tedavisi
Yönetim, farmakolojik olmayan ve farmakolojik yaklaşımların birleşimine dayanır; farmakolojik olmayan müdahaleler en uygun ve etkili yöntemdir.
Farmakolojik Olmayan Yaklaşımlar (Birinci Basamak)
- Direnç egzersizi: Ana ve en uygun maliyetli yöntem; kas kütlesi, gücü ve fiziksel performansı iyileştirir, ilerlemeyi önler. Anlamlı iyileşme için en az 3 ay gerekebilir
- Beslenme: Yeterli protein, D vitamini, antioksidan besinler ve uzun zincirli çoklu doymamış yağ asitleri. Lösinle zenginleştirilmiş protein veya peynir altı suyu proteini kas kütlesini artırır; D vitamini kuvveti artırır. Protein + D vitamini birlikteliği merdiven çıkma gibi işlevleri de iyileştirebilir
- Egzersiz dozu: Haftada 150 dk orta yoğunlukta (veya 75 dk yüksek yoğunlukta) aerobik egzersiz; ayrıca haftada 2–3 kez direnç egzersizi
Hangi Egzersizler Daha Etkili?
- Direnç ve karma (denge + aerobik + direnç) eğitim: Quadriceps kuvveti, fiziksel performans ve yürüme hızında olumlu etki
- Tüm vücut titreşim eğitimi: Daha sınırlı etki; yaşa bağlı engelleri (demans, osteoartrit, hemipleji) olan ve direnç egzersizini zor yapan bireylerde ayakta/oturarak alternatif olabilir
Farmakolojik Yaklaşımlar
Şu anda sarkopeni için kanıtlanmış özgün bir ilaç yoktur. Çeşitli ajanlar (büyüme hormonu, anabolik/androjenik steroidler, testosteron, miyostatin inhibitörleri, bimagrumab, bazı bitkisel takviyeler vb.) değişken etkinlik gösterir ve yalnızca uzman değerlendirmesiyle gündeme gelmelidir.
Aralıklı Oruç ve Sarkopeni
Aralıklı oruç (IF) stratejileri kardiyometabolik sağlık üzerinde olumlu etkilerle ilişkilendirilmiştir. Dengeli günlük protein alan veya yeterli protein içeren daha fazla öğün tüketen yaşlılarda daha fazla yağsız kütle ve kas gücü gözlenmiştir. Yağ kütlesini azaltırken kas kütlesini korumayı hedefleyen dönemlerde değerlendirilebilir; ancak yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda dikkatli ve uzman gözetiminde uygulanmalıdır.
Sonuç
Sarkopeni, erken teşhis ve doğru müdahaleyle ilerlemesi önlenebilen bir durumdur. Düzenli direnç egzersizi ile yeterli protein ve D vitamini alımı, kas kütlesi ve gücünü korumanın en güvenilir yoludur.
Yaşa bağlı kas kaybını önlemek veya yönetmek için size özel, güvenli bir direnç egzersizi programı oluşturmak adına bir fizyoterapistten destek alabilirsiniz. Sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Sağlıcakla.