Kompartıman sendromu; doku perfüzyonunun bozulduğu, kalıcı hasar riski nedeniyle acil tedavi gerektiren klinik bir durumdur. Erken tanı konulup tedavi edilmediğinde hastada kalıcı işlev kaybına yol açabilir. En sık kırık, doğrudan darbe, yanık, donma ve reperfüzyon sonrası görülür; alt ekstremitede bacakta, üst ekstremitede ön kolda sıktır.
Depremle İlişkisi
Ezilme süresi 8–10 saati aştığında, ezilme yaralanması ile kompartıman sendromu bulguları birbirine karışır. Akut kompartıman sendromunda fasiyotomi en iyi tedaviyken; geç kompartıman sendromu ve ezilmeye bağlı kas zedelenmesinde fasiyotomiden kaçınmak gerekir.
Kompartıman Sendromu Nedir?
Akut kompartıman sendromu, kapalı bir osteofasiyal kompartımanda basıncın artması ve dolaşımın bozulmasıyla oluşur. Acil tedavi olmadan iskemi ve nekroza yol açabilir. En sık bacağın ön kompartımanında; ayrıca önkol, uyluk, kalça, omuz, el ve ayakta görülür.
- Vakaların %75'i kırıklarla ilişkilidir; en sık neden tibia kırıklarıdır
- Diğer nedenler: yumuşak doku yaralanmaları, yanıklar, vasküler yaralanmalar, ezilme yaralanmaları, reperfüzyon, kanama bozuklukları, sıkı alçı/bandaj, delici travma
- Çocuklarda humerusun suprakondiler kırıkları ve önkol kırıkları ilişkilidir
Patolojik Süreç
Kompartımanı oluşturan bağ dokusu esnek olmadığından, içeride kanama veya şişme olduğunda basınç hızla yükselir:
- Basınç ~30 mmHg'ye çıkınca damarlar sıkışır, ağrı artar, kan akışı azalır
- Lenfatik drenaj devreye girer; etkisi maksimuma ulaşınca sinir fonksiyon bozukluğu başlar
- Sekiz saatten uzun kansız kalan dokuda hasar geri dönüşsüz hale gelir
Belirtiler ve 5P Bulgusu
- İlgili kasların palpasyonunda ve pasif gerilmesinde ağrı
- Kompartımanda sıkılık hissi; %40–60 vakada kas herniasyonu
- Yürüyüş analizinde aşırı pronasyon; nörolojik muayenede zayıflık ve uyuşma
5P bulgusu: Pain (ağrı), Pulselessness (nabızsızlık), Pallor (solukluk), Paresthesia (duyu bozukluğu), Paralysis (motor kayıp).
Prognoz ve Tanı
Prognoz, tanı ve tedavinin hızına bağlıdır. Fasiyotomi 6 saat içinde yapıldığında fonksiyonda neredeyse %100 iyileşme görülür; 6 saat sonra sinir hasarı gelişir. Çok gecikmiş vakalarda amputasyon gerekebilir.
Tanı genellikle klinik temellidir; belirsizlikte kompartıman içi basınç ölçümü (manometre/yarık kateter), Doppler ultrason, MRG veya NMR spektroskopisi yardımcı olabilir.
Tedavi
Tanı konduğunda (kompartıman içi basınç >30 mmHg) basıncı azaltmak için acil cerrahi fasiyotomi gerekir.
- İdeal zaman: yaralanmadan sonraki ilk 6 saat
- Yaralanmadan 36 saat sonra fasiyotomi önerilmez (geri dönüşsüz hasar olabilir)
- Fasiyotomi sonrası insizyon genellikle deri grefti ile kapatılır; hasta enfeksiyon, akut böbrek yetmezliği ve rabdomiyoliz açısından izlenir
Fizyoterapi
Cerrahi olsun ya da olmasın fizyoterapinin rolü hayatidir; hareket açıklığını, kuvvet ve işlevi artırmayı, ağrıyı azaltmayı hedefler.
Ameliyatsız tedavi: Ağrıyı tetikleyen hareketlerin bırakılması (kesin etkili tek ameliyatsız yöntem); aktivite modifikasyonu; koşu yerine bisiklet (kompartıman basıncını daha az yükseltir); hafif vakalarda masaj. Ancak ameliyatsız tedavi sıklıkla yetersiz kalır.
Ameliyat öncesi: Çapraz eğitim ve mobilite (germe) teknikleriyle aktivite azaltma; lokal/genel dinlenme, ayakkabı modifikasyonu ve NSAİİ'ler.
Cerrahi sonrası (kademeli ilerleme):
- Yara izini ve nüksü en aza indirmek için erken mobilizasyon
- Yaralar iyileşince sabit bisiklet ve yüzme
- İzokinetik kas eğitimi: 3–4. haftalarda
- Koşu: 3–6. haftalarda
- Tam aktivite (hız ve çeviklik): ~6–12. haftalarda
Nüksü önlemek için: Araziye uygun ayakkabı, uygun egzersiz yüzeyi, aktiviteleri kademelendirme, uygun dinlenme ve gerektiğinde işyeri düzenlemesi.
Sonuç
Kompartıman sendromu, erken tanı ve zamanında fasiyotomi ile büyük ölçüde geri döndürülebilen acil bir durumdur. Cerrahi sonrası başarılı bir iyileşme için ameliyat sonrası fizyoterapi şarttır.
Yaralanma sonrası kas-iskelet işlevinizin güvenli biçimde geri kazanılması için alanında deneyimli bir fizyoterapistten destek almanız önemlidir. Sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Sağlıklı günler dilerim.