Deprem gibi bir doğal afet; can kaybının yanı sıra zihinsel, duygusal ve fiziksel engellere de yol açar. Deprem sonrası engellilik yaygınlığı %3,4–4,7 olarak bildirilmektedir. Geçmiş büyük depremlerde on binlerce kişi yaralanmış; en sık kırık (%70), omurilik yaralanmaları (%6), travmatik beyin yaralanmaları (%2) ve çoklu etkilenimler görülmüştür.
Sahada öncelik acil sağlık bakımı olmakla birlikte; depremzedelerin bağımlı hâle gelmesini önlemek, rutin yaşamlarına bağımsız dönmelerini sağlamak ve kalıcı sakatlıkları azaltmak için sahadan taburculuğa kadar iyi yapılandırılmış bir rehabilitasyona ihtiyaç vardır.
Rehabilitasyonun Temel İlkeleri
Rehabilitasyon ihtiyaçları; hastanın bozukluğu, fonksiyonel düzeyi ve çevresel durumu açısından analiz edilmelidir. Protokoller, ICF (Uluslararası İşlevsellik, Engellilik ve Sağlık Sınıflandırması) temelinde ve kanıta dayalı olarak tasarlanmalıdır. Programlar; hasta merkezli, bireysel uyarlanmış, tekrarlanabilir, toplumda uygulanabilir ve ilerleyici olmalıdır.
A) Üst Ekstremite Yaralanmaları
Bozuklukları yönetmek için:
- Eklem kısıtlılığında: hareket açıklığı (NEH) egzersizleri (10 tekrar / 2–3 set / 2 kez/gün) ve mobilizasyon (30 tekrar/gün)
- Zayıf kaslara kuvvetlendirme (izometrik, izotonik, dirençli/fonksiyonel; elastik tüp ve kum torbasıyla): 20 tekrar / 2 kez / 2–3 set/gün
- Kısalmış kaslara germe: 30 sn / 5 tekrar / 2 kez / 3 set/gün
- Ağırlıklı/ağırlıksız baş üstü egzersizler ve fonksiyonel eğitim
Aktivite seviyesini geliştirmek için:
- Kavrama, el becerisi ve koordinasyon eğitimi: 10 dk / 1 set/gün
- Günlük yaşam aktivitelerinde (GYA) etkilenen eli maksimum kullanmaya teşvik
- Nesneleri elden ele aktarma, şişe açıp kapatma, yerden kaldırma
B) Alt Ekstremite Yaralanmaları
Bozuklukları yönetmek için:
- Eklem kısıtlılığında NEH egzersizleri ve mobilizasyon
- Kuvvetlendirme (izometrik/izotonik, dirençli/fonksiyonel): 20 tekrar / 2 kez / 2–3 set/gün
- Aralıklı izometrik eğitim (10 sn tut, 15 tekrar, 3 kez/gün) ve konsentrik eğitim
- Germe: 20 sn / 5 tekrar / 2 kez / 3 set/gün
- Statik ve dinamik denge eğitimi (tek ayak, tandem yürüyüş, denge tahtası, engebeli zemin): 10 dk / 3 kez/gün
- Dairesel (circuit) eğitim, koordinasyon ve propriyoseptif eğitim, Frankle egzersizi, squat/mini squat
Aktivite seviyesini geliştirmek için:
- GYA, yürüyüş ve koşuya teşvik; markete/okula yürüyerek gitme
- Depremzede ve bakıcıya rehabilitasyon süreci hakkında danışmanlık
C) Omurga ve/veya Omurilik Yaralanmaları
- Duyu-motor yeniden eğitim (kısmi omurilik yaralanmasında kısıtlayıcı-zorunlu hareket tedavisi): 30 dk/gün
- Core (merkez bölge) stabilizasyon eğitimi: 10–20 dk/seans, 3 kez/gün
- Zayıf sırt, boyun ve alt ekstremite kasları için güçlendirme: 10 tekrar / 2 kez/gün
- Statik-dinamik denge, koordinasyon ve propriyoseptif eğitim ile GYA'ya teşvik
D) Göğüs Yaralanmaları
- Stabilizasyon eğitimi (konservatif tedavide korse ile destekleme)
- Derin nefes ve torasik ekspansiyon egzersizleri: 5 tekrar / 2 saatte bir
- Torasik mobilite ve sekresyon atılımı egzersizleri
- Üfleme eğitimi (blow bottle): 8 sn / 5 tekrar / 2 saatte bir
- Kardiyorespiratuar dayanıklılık eğitimi
E) Travmatik Beyin Hasarı ve İnme İlişkili Yaralanmalar
(A ve B'deki yaklaşımlara ek olarak)
- Alt ekstremite için duyu-motor yeniden eğitim, göreve yönelik ve çift taraflı eğitim: 30 dk/gün
- Spastisitede fonksiyonel germe: 20 sn tut / kendi kendine germe / 2 kez/gün
- İşlevsel ve motivasyon temelli eğitim
- Sirkümdiksiyon yürüyüşün yönetimi
- Bilişsel terapi (bellek, hesaplama, dikkat, anlama): 2 kez/gün
- Depremzede ve aileye danışmanlık
Katılım ve Bağlamsal Faktörler
- Depremzede ve aileye danışmanlık; günlük ve sosyal aktivitelere katılıma teşvik
- Ev tipi ve çevresel erişime dayalı eğitim
- Katılımcının tercih, eğitim düzeyi, meslek ve yerel kaynaklarına göre uyarlanmış protokol
Sonuç
Deprem sonrası rehabilitasyon; yaralanma tipine göre yapılandırılmış, kanıta dayalı ve bireyselleştirilmiş protokollerle planlanmalıdır. Doğru zamanlama ve hasta merkezli bir yaklaşım, depremzedelerin bağımsızlığa dönüşünde belirleyicidir.
Deprem sonrası yaralanmalarda doğru ve bireysel bir rehabilitasyon planı için alanında deneyimli bir fizyoterapistten destek almak en doğru adımdır. Sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Sağlıklı günler dilerim.